arkiviyo.htm

"Go'aan jiir"

Jiir baa meel degganaa. Hog ayey ka dhisteen meeshaas.
Bisad baa godkii ku ogaatay, waxayna ku sugtay godka afkiisa, midkii soo baxaba way cuntaa.
Markay bisadii cuntay dhowr jiir, ayey talo ku cadaatey jiirkii.
Malintii dambe ayey shir qabteen.
Jiir oo dhammi shirkaa wuu ka soo qayb galay:- mid yar, mid weyn, iyo mid caaqil ahba.
Talo waxay ku dhammaatey in bisada layska qabto. Waxaase la is- weydiiyey sida laysaga qaban lahaa bisadda.
Madaxdoodi waxay ku talisay in bisadda koor qoorta loo geliyo.
Jiir waaya-arag ah baa kacay oo yiri:-
"in koor qoorta loo sura way fiican tahay, waxaase la rabaa ninkii u suri lahaa".

Talo iyo shir jiir halkaas ayaa u dambeysey.-

EREY-BIXIN

jiir=doolli

hog=god

bisad=mukulaal

caaqil=waayeel, madax

koor=dawan

talo=arrin

TOP

Murti soomaaliyeed

Sida aad ogtihiin soomaalidu badanaa ma dhaafin wax qoraal ah. Marka ay wada kulmayeen, wada xaajoonayaa, wada ciidayaan ama wax so socda isu sheegayeen; waxey isu tirin jireen ama ku shirbi jireen "Gabayo".

Inkastoo aan anigu goobjoog u ahayn, waxaa i so gaartey in, inta ayan dhalan dowladnimada soomaaliyed, in uu odey ku magac dheeraa Sheekh Gabyow tiriyey tixdaan:- "Waxaa jirta "saddex sagaalaad:

-sagaal AJUURAAN

-sagaal JIIDDO

-sagaal ABGAAL

Saddex sagaalaad soddon ma guuraan.

Sanayaal haddii la jogo waxaa la saxiixi doonaa "Soomaaliweyn", soomaaliweyntaas waxey noqon doontaa Saddex SAF:-

1. SAF inta seerada gooyaan, ayeey SUUNLEEY caano ku maali doonaan;

2. SAF na saraha ayaa lagu saamidoonaa;

3. SAF na ayagoo leh:- "Soomaaliyeey, Soomaaliyeey...??"- ayey nafta silac ugu suulidoontaa.

ERAY BIXIN

-AjuuraanN: waa dad soomaali ah oo weligoodba degaan- wadaagaye Abgaalka, xoolaaleey iyo beeraleey u badan;

-Jiiddo : waa soomaali degta shabeellada hoose, Qoryooleey, Diinsoor, Jilib iyo Burhakaba, una badan xoolaleey iyo beeraleey;

-Abgaal : soomaali, xoolo dhaqato iyo beeraleey, kuna dhan gobolka Benaadir, Mareeg, Geedraran, Masegaway...

1-seerada : soohinta ama soohdinta

2-suunleey : dhiisha yarta oo xariga leh ee gacanta lagu qabsado, laguna shubto caanaha;

3-saamidoonaa: lagu ilaalin doonaa (waxa ay ka dhigan tahay in ay yihiin dad naftooda loo baqo sida madaxda);

4-suulidontaa: bixi doontaa (waxa ay ka dhigan taahay in ay jiri doonaan dad gaaja iyo silic u dhimanayo).-

TOP

II:- Waxaa jirtay sheeko dhexmartay labo nin oo jid ku wada kulmay, ayagoo safar ah.

Mid, Shekh Xussen, waxaa uu degganaa magaalada ay u wada socdeen, midka kalena, Xaydar, safar socoto ayuu ahaa. Muddo mar ay socdeen ayaa uu Xaydar ku yirey Shekh Xussen :- " Nin yahoow, i qaad ama aan ku qaado . "

Xusseen isagoo yaaban ayuu ugu jawaabey : " War anigu kuma qaadi karee, adiguna sidoo kale ima qaadi kartidee, aanu wada soconno. "

Markii ay soo wada galeen magaalada, ayuu odaygii Xussen ka leexday Xaydar, isagoo isla markaa u tilmaamaya in uu deggan yahay guryaha guriga ugu weyn.

Mar alla markii uu gurigiisa tegay ayaa gabdhihiisa gabar ka mid ah, Asli, ka wareysatey safarkiisa :

" Waxaan soo arkey nin i yiray : 'i xumbaar ama aan ku xumbaaro' " waxaan ugu jawaabey : " kuma xumbaarikaree, haddaad ii baahatid halkaas ayaan degganahay" ;

Asli inta ay qososhey, ayey ku tiri:- "Aabbe, orodoo ninkaa safarka ah ka doon masaajidka".

Sidii ayuu haddaba Xaydar ku soo galay gurigii Xussen; Aslina halkaa ugu diyaargareysey cunto. Cuntadii waxey ugu dhiibtey gabar u shaqeeyneysey, ayadoo fareyso in ay u tiriso Xaydar, tixdaan:-

"Bishu waa saddex,

Xiddiguhu waa siddeed;

Badduna waa buuxdaa."

Jawaabtii Xaydar u soo tebiyey Asli, markuu cuntada dhammeeyey, waxey noqotey:-

"Bishu waa labo,

Xiddiguhu waa shan,

Badduna waa caari".

Halkaas ayey Asli iyo Xaydar isku afgarteen, odaygii Xussen na ugu wada duceeyey.-

( fiiri eray-bixinta hoose)

Eray -bixin

i xumbaar ama aan ku xumbaaro waxa ay ka dhigan tahay:- "ii sheekeey ama aan kuu sheekeeyo":

bishu = waa canjeerada

xiddiguhu = waa hilibka

badduna = waa maraqa

caari ama caarid = waa erey loo isticmaalo badda , marka xeebtu durukto

Asli jawaabta Xaydar waxey ka fahantey in boyessadii , cuntada dhexda ku cuntay.-

TOP

MURTI

Goo' Goos

1-Duco dhammaanteed waa dhuroow= nasiibso oo Ilaah kuma dhibo;

2-Habaar dhammaantii waa : dhimo oo wax ha reebin= waa inkaar;

3-Habaarka wuxuu u kala baxaa saddex: 2 - 10 - 150

-labada waa labadii ku dhashay;

-tobanka waa tolkaaga oo kuu yimid;

-boqolka iyo kontonka waa: raad ha reebin;

4-Xoolahaada waa lagu ciyaara laakiin sharaftaada iyo shaqadaada laguma ciyaaro;

5-Hadalka beenta ah wuxuu baabi'iyaa runtaada dambe;

6-Sheeko gaaban oo dhexmartey wiil iyo aabihii; waxeyna ahaayeen malaaydabata :

Wiilka aabihii ayaa jiradey oo sakarad noqday: wiilkii wuxuu, sariirta sakaraadka, ku kor weydiiyey aabihii:

" Aaboow, aaqira shamaak mala dhigtaa".

Aaabihii , isagoo u jawaabaya, kuna gubaabinaya inuusan meel iska fariisan, wuxuu ugu jawaabey:

"Maandhoobaa, ninna maharad la'aan meel uma fadhinayo."

TOP

(sheeko soomaali)

LABA DAMEER

Nin baa wuxuu lahaan jiray laba dameer oo uu ugu dhaamin jiray magaalo. Nafaqada reerkiisana halkaa ayey ka soo geli jirtey. Laakinse wuxuu ahaa nin aan naxariis lahayn, cawska iyo balka na si fiican uma siin jirin.

Labadii dameer markii ay u adkeysan waayeen dhaqan iyo dhaqaale xumada lagu hayey ayey ku tashadeen in ay fakadaan oo ay galaan duurka. Habeenkii dambe ayey labadii dameer fakadeen oo aadeen duurka iyo baadiyaha fog. Halkasna, waxay ka heleen doog fara badan, aadna way u cayileen una raysteen.

Muddo kadib ayaa Jiilaal soo food saaray, noloshiina ku yar adkaatay, markaas ayaa labadii dameer midkood yiri: "War ina keen ku noqonee ninkii ina lahaa intaan jilaalkani cidla inaga helin". Midkii kale baa wuxu ku jawabay: "War aakhirona meel la tago lehee, anigu ku noqon maayo ninkii an ogaa. Jiilaalkaas baan ka doortay rarasho iyo gumaysi aan naxariis lahayn."

Labadii dameer midkood wuxuu ku haray doorkii, kii kalena wuxu u soo laabtay ninkii lahaan jiray. Ninkii ayaa, isla mar ahaantiiba heeryadii saaray oo raray kuna dhaansaday. Dhowr bilood ka bacdi ayuu yidhi : "War dameerkii kale halkaad kaga timid, kaalay i tus". Ninkii iyo dameerkii ayaa isa soo raacayoo. Waxay aadeen duurkii, waxayna u tageen dameerkii kale oo roob u da'ay, aadna u cayilay, 'geeso dhaadheerna' bixiyey. intay ka cabsadeen ayey dib uga soo laabteen.

Dameerkii gumeysiga iyo rarashada diiday wuxuu isku beddelay biciid oo kale, kii oggolaadey gumeysiga iyo darxumaduna wuu itaal gabay, wuuna ka shallaayey.

(sheeko soomaali)

TOP